Odpowiedzialność ma dwa znaczenia

Niedawno byłem gościem podcastu, w którym rozmawialiśmy o budowaniu domów, remontach, izolacjach i problemach, które wychodzą często dopiero po latach. Rozmowa była merytoryczna, techniczna i – jak się później okazało – wystarczająco „drażliwa”, by pod wideo pojawiła się bardzo ciekawa dyskusja w komentarzach.

To właśnie ta wymiana zdań, a nie sam podcast, uświadomiła mi coś ważnego: słowo „odpowiedzialność” bywa rozumiane w zupełnie różny sposób, a rozmówcy często nie tyle się ze sobą nie zgadzają, co mówią o dwóch różnych rzeczach, używając tego samego słowa.

Dwa znaczenia jednego słowa

W komentarzach pojawił się klasyczny argument: inwestor nie ma obowiązku znać się na budownictwie, bo odpowiedzialność ponosi kierownik budowy, inspektor, wykonawca. I formalnoprawnie – to jest prawda. Prawo budowlane jasno określa zakres odpowiedzialności poszczególnych uczestników procesu.

Problem zaczyna się wtedy, gdy odpowiedzialność rozumiana jest wyłącznie formalnoprawnie.

Bo istnieje jeszcze drugie znaczenie odpowiedzialności – to, którego prawo nie opisuje paragrafami, ale które w praktyce decyduje o tym, czy inwestor będzie spał spokojnie, czy latami walczył z konsekwencjami cudzych decyzji.

Odpowiedzialność formalnoprawna

Pierwsze znaczenie to odpowiedzialność, którą:

• da się zapisać w ustawie,
• da się przypisać konkretnej osobie,
• da się egzekwować w sądzie.

To odpowiedzialność kierownika budowy, inspektora nadzoru, projektanta czy wykonawcy. W razie błędów – można:

• powołać rzeczoznawcę,
• złożyć pozew,
• dochodzić odszkodowania z polisy OC.

Tyle że ta droga jest:

• długa,
• kosztowna,
• obciążająca psychicznie,
• i – co najważniejsze – nie rozwiązuje problemu tu i teraz.

Bo dom przecieka, fundamenty są źle wykonane, konstrukcja jest zmieniona w trakcie budowy, a inwestor nadal musi w tym domu mieszkać albo spłacać kredyt.

Odpowiedzialność za własny interes

Drugie znaczenie odpowiedzialności, o którym mówiłem w podcaście i w komentarzach, to coś zupełnie innego. To odpowiedzialność rozumiana jako pilnowanie własnych spraw i własnego interesu.

Nie oznacza ona, że inwestor ma znać się na:

• statyce,
• żelbecie,
• hydroizolacjach,
• normach technicznych.

Oznacza natomiast, że:

• interesuje się tym, co dzieje się na jego budowie,
• zadaje pytania,
• chce rozumieć konsekwencje zmian,
• jest obecny i uczestniczy w podejmowaniu decyzji.

Bo to jest jego dom. Jego pieniądze. Jego ryzyko.

Gdzie pojawia się problem

Wielu inwestorów – często zupełnie nieświadomie – abdykuje z tej pierwszej odpowiedzialności, uznając, że skoro ktoś inny „ponosi odpowiedzialność”, to oni nie muszą się angażować.

W praktyce wygląda to tak:

• „kierownik wie lepiej”,
• „inspektor to sprawdzi”,
• „wykonawca bierze odpowiedzialność”.

I dopiero gdy ta pierwsza odpowiedzialność – ta za własny interes – nie została wzięta, trzeba niestety polegać na tej drugiej. Formalnoprawnej. Trudniejszej. Droższej. Czasochłonnej.

Wtedy pojawia się prawnik. Pojawia się sąd. Pojawia się orzecznictwo. Tylko że to już jest gaszenie pożaru, a nie zapobieganie jego powstaniu.

Prawnik patrzy w paragrafy. Budowa dzieje się wcześniej.

Prawnik zawsze będzie patrzył na paragrafy – i słusznie, bo taka jest jego rola. Ale budowa i remont nie dzieją się w sądzie, tylko w błocie, wykopie, deskowaniu i betonie.

Tam nie wygrywa się spraw, tylko:

• zapobiega błędom,
• ogranicza ich skalę,
• zmniejsza ryzyko.

Bycie proaktywnym na etapie budowy to nie brak zaufania. To świadomość, że odpowiedzialność formalna i odpowiedzialność życiowa to nie to samo.

Prewencja zamiast paragrafów

Nie twierdzę, że da się uniknąć wszystkich problemów. Nie twierdzę, że obecność inwestora rozwiązuje wszystko. Twierdzę natomiast, że:

• zmniejsza liczbę błędów,
• ogranicza ich skalę,
• pozwala reagować wcześniej,
• często eliminuje potrzebę wieloletnich sporów.

I właśnie to nazywam braniem odpowiedzialności za swoje interesy.

Nie zamiast odpowiedzialności formalnoprawnej – ale zanim trzeba będzie z niej korzystać.